Cách tính ngày giỗ âm lịch: giỗ đầu, giỗ hết, mất tháng nhuận, ngày 30
Ngày giỗ là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất, và theo phong tục Việt Nam được tính theo âm lịch. Mỗi năm ngày giỗ rơi vào một ngày dương lịch khác nhau, lại có những trường hợp khó như mất vào tháng nhuận hay ngày 30. Bài này giải thích cách tính cho từng trường hợp, kèm bảng đổi sang dương lịch.
Ngày giỗ là ngày nào?
Ngày giỗ là ngày mất theo âm lịch của người đã khuất — không phải ngày an táng, cũng không phải ngày sinh. Ví dụ cụ mất ngày 15 tháng 8 âm lịch thì hằng năm giỗ vào ngày 15 tháng 8 âm lịch (rằm tháng Tám).
- Mất vào ban đêm: lịch âm hiện hành đổi ngày lúc nửa đêm, nên mất trước 0 giờ thì tính ngày hôm đó, sau 0 giờ tính ngày hôm sau. Một số gia đình tính theo giờ Tý (bắt đầu từ 23 giờ). Khi ghi gia phả, nên ghi cả giờ mất để con cháu sau này không phải đoán.
- Lễ tiên thường: nhiều nơi làm lễ cúng mời vào chiều hôm trước ngày giỗ chính (gọi là tiên thường), hôm sau mới là chính giỗ. Ngày ghi trong gia phả vẫn là ngày mất.
Giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường
| Tên gọi | Tên Hán Việt | Khi nào |
|---|---|---|
| Giỗ đầu | Tiểu tường | Tròn 1 năm sau ngày mất (cùng ngày âm lịch năm sau) |
| Giỗ hết | Đại tường | Tròn 2 năm sau ngày mất — thường là lễ hết tang |
| Giỗ thường | Cát kỵ | Từ năm thứ ba trở đi, hằng năm vào ngày mất |
Một số nơi để tang đủ 27 tháng và làm thêm lễ đàm tế (lễ trừ phục) khoảng 3 tháng sau giỗ hết. Giỗ đầu và giỗ hết thường làm lớn, mời họ hàng; giỗ thường đơn giản hơn tùy gia đình.
Đổi ngày giỗ sang dương lịch
Năm âm lịch ngắn hơn năm dương lịch khoảng 11 ngày, cứ vài năm lại có một tháng nhuận, nên cùng một ngày giỗ có thể lệch nhau gần một tháng giữa các năm. Bảng dưới là ví dụ một số ngày giỗ hay gặp (tính theo lịch Việt Nam, múi giờ GMT+7):
| Ngày giỗ (âm lịch) | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 | 2031 |
|---|---|---|---|---|---|
| 10/3 âm | 16/04/2027 | 04/04/2028 | 23/04/2029 | 12/04/2030 | 01/04/2031 |
| Rằm tháng 7 (15/7) | 16/08/2027 | 03/09/2028 | 24/08/2029 | 13/08/2030 | 01/09/2031 |
| Rằm tháng 8 (15/8) | 15/09/2027 | 03/10/2028 | 22/09/2029 | 12/09/2030 | 01/10/2031 |
| 23 tháng Chạp (23/12) | 19/01/2028 | 06/02/2029 | 26/01/2030 | 16/01/2031 | 04/02/2032 |
Mất ngày 30 mà năm sau tháng chỉ có 29 ngày
Tháng âm lịch có tháng đủ (30 ngày) và tháng thiếu (29 ngày), thay đổi theo từng năm. Nếu người thân mất vào ngày 30 mà năm nay tháng đó chỉ có 29 ngày, phong tục phổ biến là làm giỗ vào ngày 29 — ngày cuối cùng của tháng — chứ không dời sang mùng 1 tháng sau.
Ví dụ: cụ mất ngày 30 tháng Chạp. Trong các năm âm lịch 2027 đến 2031, tháng Chạp đều chỉ có 29 ngày, nên giỗ sẽ làm vào ngày 29 tháng Chạp (ví dụ năm âm lịch 2027 là ngày 25/01/2028 dương lịch, ngay trước Tết).
Mất vào tháng nhuận
Năm âm lịch có tháng nhuận thì có hai tháng cùng tên (ví dụ tháng 5 và tháng 5 nhuận). Cách tính phổ biến:
- Mất vào tháng nhuận (ví dụ ngày 10 tháng 5 nhuận): những năm sau làm giỗ vào ngày 10 tháng 5 thường, vì phần lớn các năm không có tháng nhuận đó.
- Mất vào tháng thường, gặp năm có thêm tháng nhuận cùng tên: vẫn làm giỗ ở tháng thường (tháng đứng trước), không làm ở tháng nhuận.
Các năm âm lịch có tháng nhuận sắp tới: 2028 nhuận tháng 5, 2031 nhuận tháng 3, 2033 nhuận tháng 11 (năm 2025 vừa qua nhuận tháng 6). Một số địa phương có cách tính riêng — nếu dòng họ đã có lệ thì theo lệ của họ.
Không rõ ngày mất thì giỗ ngày nào?
Với các cụ đời xa, gia phả thường không còn ghi ngày mất. Khi đó dòng họ có thể:
- Cúng chung vào ngày giỗ Tổ của dòng họ (ngày giỗ cụ Thủy tổ, hoặc ngày họ đã chọn làm lễ hằng năm);
- Chọn một ngày tượng trưng như rằm tháng Giêng, Thanh minh, hoặc ngày họp họ cuối năm;
- Ghi rõ trong gia phả là "không rõ ngày mất, cúng vào ngày…" để đời sau hiểu vì sao.
Cách không bao giờ quên ngày giỗ
Vì ngày dương lịch thay đổi mỗi năm, cách chắc chắn nhất là để máy tự đổi và tự nhắc:
- Ghi ngày giỗ của từng người vào gia phả, gõ kiểu nào cũng được: 15/8, rằm tháng 8, mùng 3 tháng Giêng, 20 tháng Chạp.
- Trong Gia Phả Vĩnh Cửu, trang chủ dòng họ hiện sẵn mục Ngày giỗ sắp tới kèm ngày dương lịch và số ngày còn lại; tháng thiếu tự lùi về ngày 29.
- Bấm Thêm ngày giỗ vào lịch điện thoại để điện thoại nhắc trước — con cháu ở xa cũng nhớ.
Ngày giỗ là một phần của gia phả. Nếu dòng họ bạn chưa có gia phả, xem cách lập gia phả dòng họ từng bước và cách xác định cụ Thủy tổ, đánh số đời.
Hỏi đáp thường gặp
Ngày giỗ tính theo âm lịch hay dương lịch?
Theo phong tục Việt Nam, ngày giỗ tính theo âm lịch, là ngày mất của người đã khuất. Mỗi năm cần đổi sang dương lịch để biết ngày cụ thể.
Có được làm giỗ sớm hoặc muộn hơn ngày mất không?
Nhiều gia đình làm sớm hơn vài ngày (thường vào cuối tuần) để con cháu ở xa về kịp, và vẫn thắp hương đúng ngày mất. Dân gian thường khuyên không nên làm giỗ muộn hơn ngày mất.
Giỗ đầu tính từ ngày mất hay ngày an táng?
Tính từ ngày mất. Giỗ đầu là tròn một năm âm lịch kể từ ngày mất.
Mất ngày 30 Tết thì giỗ thế nào?
Nếu tháng Chạp năm đó chỉ có 29 ngày thì làm giỗ ngày 29 tháng Chạp, ngày cuối cùng của năm âm lịch.